మూలాలు మరువలేదు

మూలాలు మరువలేదు

డా|| కె. శివారెడ్డి

కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు గ్రహీత

హైదరాబాదు

ఒకనాడు హైదరాబాదు నుంచి రైల్లో, పగటిపూట తెనాలి వెడుతున్నాను ఒక్కణ్ణే. చుట్టూ ఎంతమంది వున్నా, తెలిసిన వాళ్ళు లేనప్పుడు ఏకాంతమే. నా ఏకాంతాన్ని ఏదీ భంగం చేయలేదు. భోగీలో ఎన్ని కార్యకలాపాలు జరుగు తున్నా, శబ్దాలు లేచి, జారి కిందపడుతున్నా, పడి పగులుతున్నా నా లోకంలో మునిగి వున్న నన్ను ఏదీ disturb చేయలేదు. ఈలోపుగా రైలు పలనాటి సీమలో ప్రవేశించింది. చుట్టూ పరుచుకున్న రాళ్ళూ రప్పలు, గుట్టలు, కొండలు అక్కడక్కడ చెట్లూ చాలా ఒంటరిగా. ఒక disolate scene కళ్ళముందు పర్చుకుంది. పూర్వం సున్నపురాళ్ళ బట్టీలుండేవి. బహుశా వాటి స్థానంలో సిమెంటు ఫ్యాక్టరీలు వచ్చాయి. ఎండ తీవ్రత; ఎండ నిండా కలిసిపోయిన దుమ్ము – పల్చని సిమెంటు పట్టని పరచినట్టు – నీళ్ళున్నాయా! నాగులేటి నీళ్ళు నాపరాళ్ళు అన్నాడు శ్రీనాధుడు. శ్రీనాధుడి కాలం నుంచి ఈ ప్రాంతం ఏం మారింది. కొత్త దోపిడీలొచ్చాయేమో. ప్రపంచం మారుతుంది – పరిస్థితులు మారుతున్నాయి, సమాజాలు మారుతున్నాయి; తదనుగుణంగా విలువలూ, మానవ సంబంధాలు మారుతున్నాయి. పల్నాటి యుద్ధం నాయకురాలు నాగమ్మ, బ్రహ్మనాయుడు స్ఫురణలోకొచ్చారు. ఇన్నేళ్ళ నుంచి యిక్కడ నివసించే ప్రజలు దీన్ని వదలలేదు; అననుకూల పరిస్థితుల్లోనూ, ప్రకృతి వైపరీత్యాల్లో దీన్ని వదలలేదు. నా చిన్నప్పుడు ఈ ప్రాంతం నుంచి ఎండాకాలం గొర్రెల్ని తోలుకుని తెనాలి ప్రాంతానికొచ్చేవాళ్ళు. ఎండాకాలం రెండు మూడు నెలలు గడిపి, తొలకరి చినుకులు పడగానే వెనక్కి వచ్చేవాళ్ళు. సాగర్‌కి ఆనకట్ట కట్టారు. అయినా ఎక్కువ భాగం ఈ ప్రాంతం అలానే వుందేమో. HardLife – రాతినేల; భూగర్భజలాలు దొరకని రాతినేల – దొరికినా ఉప్పునీరు ఎందుకూ పనికిరాదు.

రాజస్థాన్‌ ఎడారుల్లో బతికేవాళ్ళు, అనంతపురం జిల్లాలో బతికేవాళ్ళు, చీమకుర్తి ప్రాంతంలో బతికేవాళ్ళు – మామూలు వ్యక్తులు. అపారమయిన జీవన ప్రేమ ఉన్నవాళ్ళు. పుట్టిన నేలని, పెరిగిన నేలని, అదెటువంటిదయినా, ఎడారి అయినా వదలకపోవటంలో వున్న ఆనందమేమిటి? ఆ ప్రాంతపు ప్రజల జీవనశైలి ఏమిటి? వాళ్ళు పోగుచేసుకున్న మానసిక స్థైర్యం ఏమిటి? ఏ సంస్కృతకి వీళ్ళు వారసులు?

అప్పుడు కోడిపందాలయితే, యిప్పుడు నేటి రాజకీయాలంటున్నాడు మోహనరావు. నాకు ఆశ్చర్యం, ఆనందం ఏమిటంటే వీళ్ళ ధైర్యం, తెగువ, తెంపరితనం – adverse circumstances ని ఆశతోను, అత్యంత జీవన ప్రేమతోను, ఎదుర్కోవటం. నీరు పుష్కలంగా వున్న ప్రాంతంలో బతకటం వేరు, జనజీవితం వేరు. నీరు దొరకని ఎడారి ప్రాంతపు జీవితాన్ని లాగటం మామూలు విషయం గాదు. ఇక్కడి వాళ్ళకున్న జీవన వైఖరిని, grit ని నరకంలో అయినా స్వేచ్ఛనీ, వ్యక్తిత్వాన్నీ కాపాడుకునే లక్షణం.

వీళ్ళదయిన, వీళ్ళకే చెందిన ఒక సంస్కృతి వుంది. జీవన విధానం వుంది. ఒక spirit ని బతికించుకునే సత్తువ, తెగువ – బహుశ కొన్ని వేల సంవత్సరాల నుంచి వీళ్ళకి సంక్రమించి వుంటుంది. రక్తనిష్ఠపై వుంటుంది. జీవన వైరుధ్యాన్ని పరిష్కరించుకుంటూ ముందుకు సాగటం – అది వారి జీవనశైలి. ఆ ప్రాంతానికే ప్రత్యేకమయిన వ్యక్తిత్వం, ఆ ప్రాంతపు భౌతిక వాస్తవికత నుంచి జన్మిస్తుంది. ఆ ప్రాంతపు ఆంతరిక జీవన సంస్కారధార, ఆ ప్రాంతపు భౌతిక భౌగోళిక వాస్తవాల నుండి దూసుకొస్తుంది. ఏ ప్రాంతానికా ప్రాంతమే ప్రత్యేకమయినది. ఆ ప్రాంతానికే చెందిన జానపదగాథలు, పురాణగాథలు, చారిత్రిక పురుషులు– ఆ సంస్కృతిలో భాగం – ఇది అనుస్యూతంగా కొనసాగుతూ వర్తమానాన్నే గాక భవిష్యత్తరాల జనుల్ని ప్రదీప్త చేస్తుంది. చరిత్ర పునరావృతమౌతుందా – పునరావృతమయినట్టు కనపడ్డా readjust అవుతుంది. పరిస్థితుల కనుగుణంగా సర్దుబాటులు చేసుకుంటూ, పనికిరానిదాన్ని వదిలించుకుంటూ ముందు కెడుతోంది. ఆ ప్రాంత ప్రజకు సామూహిక స్మృతిలో యిది భాగమవుతుంది.

ఏ ప్రాంతపు నిర్దిష్టత ఆ ప్రాంతానిదే. ఒక ప్రాంతానికి చెందిన కవీ, రచయిత వీటంటిలో భాగమవుతాడు. వీటన్నింటినీ స్వీకరించి అంతర్నివహం చేసుకుంటాడు. నిర్దిష్ట ప్రదేశం, నిర్దిష్ట పరిస్థితీ, నిర్దిష్ట వాస్తవికత వున్నా – ప్రాంతపు కవి వీటంటిని గుర్తిస్తూనే, వీటంటినీ అంతర్లీనం చేసుకుంటూనే, స్పందిస్తూ చైతన్యవంతుడవుతూనే–ఆ నిర్దిష్టతని దాటి ప్రపంచపు మానవాళితో గొంతు కలపటానికి ప్రయత్నిస్తాడనుకుంటా – అదే ఒక కవిత్వంలో జీవధార. ఒక కవి నిర్దిష్టమౌతున్నాడంటే, పరిమితమౌతున్నాడని అర్థం కాదు. ప్రత్యేక పరిస్థితిని గుర్తిస్తూనే, అనుభవిస్తూనే, దాన్ని అఖండ మానవాళి అనుభవంలో భాగం చేయటానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడని అర్థం.

ఎక్కడ్నుంచి వచ్చామో తెలుసుకోలేకపోతే

ఎక్కడికి వెళ్ళాలో కూడా తెలుసుకోలేము

మోహనరావుకి చాలా స్పష్టమైన రాజకీయ అవగాహన వుంది, సామాజిక బాధ్యత వుంది. తన మూలాలు ఎన్నడూ మర్చిపోలేదు. మార్పులు ఒక ప్రాంతానికే పరిమితంగావు. అంతటినీ ఆవరించి అన్నింటినీ కబళిస్తాయి. తను పాత్రికేయుడు. పాత్రికేయ దృష్టి వేరు; అన్నింటికీ అతి దగ్గరగా వుంచటానికీ, అన్నింటినీ అతి సమీపంలో వుండి గమనించటానికీ అవకాశం వుంది. తన వృత్తిధర్మం చేస్తూనే, సమస్యల మూలాల్ని, కారణాల్ని అన్వేషించే, విశ్లేషించే నేర్పు పాత్రికేయులకుంటుంది. కవిగాబట్టి ఆ చూపు, ఆ విశ్లేషణ అక్కడితోనే ఆగదు – సృజనలోకి ప్రవహిస్తుంది. తన విశ్లేషణలకీ, అంచనాలకీ, వ్యక్తీకరణ లకీ కవిత్వం మాధ్యమమవుతుంది.

‘ఒక నాలుక – అనేక చీలికలు’ అన్న కవితలో

వారి ఆశయాలు సమున్నత హిమవన్నగాలు

నియమ ప్రవచనాలు గంగాప్రవాహాలు

కానీ నడతలో గొంగళిపురుగులు

ఎక్కడ ఎవర్ని చూసి, ఏ రాజకీయ నాయకుణ్ణి చూసి, ఏ ప్రవక్తని చూసి, ఏ బౌద్ధికజీవిని చూసి, సృజనకారుణ్ణి చూసి – విసిరిన విసురు. సమాధానం పాఠకుడు గ్రహించగలడు.

రిజర్వేషన్లు తమకే రిజర్వు కావాలనే ఆధునిక అంబేద్కరులు

ఎవరి కూడు వారికి కూడదంటున్న

పల్నాటి బ్రహ్మన్న నయా వారసులు

సంపదను పోగేసుకునే సామ్యవాదులు –

అన్నీ విసుర్లే, దాడే. కానీ, నాకు కొత్తగా అన్పించింది ప్రజల్లో పాతుకు పోయిన ఒక విలువని, నమ్మకాన్ని యిక్కడ ధ్వంసం చేశాడు. ‘ఎవరి కూడు వారికి కూడదంటున్న’ అని బ్రహ్మనాయుడి మీద విసురు. అందర్నీ ఒకటిచేసి చాపకూడు తినిపించాడు. ఒకరకం సామ్యవాది అనుకుంటాం గదా. ఇది నాకు షాక్‌. మోహనరావు నడిగా – ఆయన నాయకురాలు నాగమ్మ పక్షపాతి. విలన్‌ బ్రహ్మనాయుడనేది ఆయన వాదన. అందేంటయ్యా అంటే ఒక పుస్తకం – ‘పలనాటి చరిత్ర’ యిచ్చాడు చదవమని. నేనింకా చదవలేదు. ఈ కవితని ప్రస్థావించి – ఈ చర్చ చేయటమెందుకంటే – మోహనరావు – పాతుకుపోయిన దాన్ని reverse చేయగల శక్తి వున్నవాడు అని చెప్పటానికే. పాత్రికేయుడు గాబట్టి లోకానికి కన్పించే దానికంటే ఎక్కువగా చూడగలడు – తన దృష్టికోణం నుంచి విశ్లేషించగలడు – కందిరీగల తుట్టెను కదపటం ఎందుకనుకున్నాడు. ఈ నాలుగు వాక్యాలు చర్చనీయాంశాలే.

వెనకబడిన ప్రాంతమయిన పలనాడునూ ప్రపంచీకరణ తాకింది. అది ప్రపంచంలో ఒక్క అంగుళం వదలదు.

ప్రతి విధ్వంసం తర్వాత ఒక శ్మశానం ఆవిష్కరణ అయినట్టు

నేనెప్పుడో చిన్నతనంలో ముద్దాడిన నిలువెత్తు మానవత్వాన్ని

ఇప్పుడు దహనాంతర అస్థికలుగా ఏరుకుంటున్నాను

బతుక్కీ చావుకీ తేడా తెలియని అవాంచిత స్థితులే

ఎక్కడ చూసినా కరెన్సీ కట్టల అభ్యంగనాలే

కనుమరుగవుతున్న మానవ సంబంధాల నేపథ్యం

దీనికి వెనుకబడిన ప్రాంతమా, ముందుబడిన ప్రాంతమా అనేది లేదు; అన్నిచోట్లా అది ప్రత్యక్షమౌతుంది. ప్రపంచీకరణ తరువాత, సామ్రాజ్యవాద సాంస్కృతిక దాడి తర్వాత – తర్వాత అంటే అయిపోయిందనుకునేరు – జరుగుతున్న క్రమంలో వచ్చే మార్పుల్ని దృశ్యమానం చేస్తున్నాడు కవి.

ఈ దశాబ్దపు తెలుగు కవిత్వంలో ప్రధాన వస్తువు ప్రపంచీకరణ. దాని ఫలితాలే – మనిషి యాంత్రిక మౌతున్నాడని గుర్తించాడు. ‘రియల్‌ రోగం’ కూడా అందులో భాగమే. ‘నేలకూ మనిషికీ బంధం ఈనాటిదా’ మనిషి పుట్టుక ముందునుండి అనాది – అది పేగుబంధం – అది అన్యాక్రాంతం అవుతుంది.

ఒకప్పుడు భూమి చేతులు మారితే – ఒక రైతు నుండి మరొక రైతుకే; వ్యవసాయం చేసే ఒక రైతు నుంచి ఆర్థిక స్థోమత కొంచెం మెరుగ్గా వున్న మరో రైతు కొనేవాడు, సాగుచేసేవాడు. సాగుచేసేవాడి చేతినుంచి, మరొక సాగుచేసేవాడి చేతికి వెడుతుంది. కానీ యిప్పుడు భూమి వ్యవసాయదారుల్నుంచి అవ్యవసాయదారుల చేతుల్లోకి, పెట్టుబడిదారీ చేతుల్లోకి మారుతుంది. ఈ మార్పు స్పందించేవాడికి శరాఘాతం.

నేలతల్లిని కబళించే ‘రియల్‌’ రోగంతో

ముక్కలు ముక్కలుగా హృదయం

గాయాల మయం

నేల ముక్కలవడమంటే

బతుకు ముక్కలవడమే

నేల ముక్కలవడమంటే

బతుకు చిధ్రమవడమే

వివిధ భిన్నాంశాల మీద రాసిన కవితల్లో అంతర్వాహినిగా సూత్రప్రాయంగా వేదనంతా యిదే. మనిషి మనిషి కాకుండా పోతున్నాడనేదే. మనిషి మనిషి కాకుండా పోవటానికెన్ని కారణాలున్నాయో అన్నింటినీ, కవిత్వీకరించటానికి ప్రయత్నించాడు.

ఇప్పుడు నీరు అందరి సొత్తూ కాదు

అది ముక్కలయిన ఉమ్మడికుటుంబం అన్నా

స్వాతంత్య్ర సాకారతకు సాక్ష్యాలుగా ఎన్నో గాయాలు

అవి చర్మం తొడగక ముందే మరెన్నో చిత్రవధలు అన్నా

గ్లోబల్‌ విశ్వంలో ఏ గోళం నుండో

రూక కోసం ఏ జెండా కిందనో వేట

ఎజెండా అంతా కరెన్సీనోట్లే

అస్పష్టంగా తెరమీద అగుపిస్తున్న సైబర్‌ రూపం” అన్నా

ఈ మహమ్మారి విశ్వరూప ప్రతిఫలనాలే.

సహనం కోల్పోతున్న స్వేదం

ఆయుధమై అవతరిస్తుందని హెచ్చరిస్తున్నాడు.

‘మమకారానికి సాకారం’ గానీ, ‘కొంగు సాక్షిగా’ గానీ, ‘సుంకురాలిన కంకి’ గానీ, ‘అమ్మా! అంటే ఏమిటి మమ్మీ’ గానీ రకరకాల కోణాల్నుంచి జీవన విధ్వంసాన్ని ప్రతిఫలించేవే. రెక్కలు తెగిన భారతానికి ఉదాహరణలు.

‘నీరు’ ప్రధాన సమస్య అవుతుందని గానీ, ‘నీరే’ ప్రాంతీయ యుద్ధాల్ని సృష్టిస్తుందని గానీ, భూపోరాటాలన్నీ నీటి పోరాటాలవుతాయని గానీ ఏ రాజకీయవేత్త ఊహించి ఉండడు. రాజకీయంలో క్రాంతదర్శులు లుప్తమయి పోతున్న తరుణంలో, ‘హింస’ ప్రధాన అస్త్రమౌతున్న – భౌతిక హింస, మానసిక హింస, సాంస్కృతిక హింస పెచ్చరిల్లుతున్న సమయంలో communication gap అనే మరొక సామాజిక హింస తోడయింది. ఇది కనబడని హింసగా ప్రబలిపోతుంది. దీన్ని కళాకారులు గుర్తించినంతగా రాజకీయవాదులు గుర్తించ లేరు. స్వార్థపరులచర్మం బహు మందం. స్పందించదు – చెమరించదు.

కుప్పకూలుతున్న ఒకానొక సుందరస్వప్నం

పత్రహరితాన్ని ప్రకృతి కబళిస్తున్న భయానక స్వప్నం

కాలం కసాయిగా మారిన తర్వాత

ఆకులతో పాటు అసువులూ రాలుతాయి

‘కరువు కురిసిన మేఘం’ లో ఈ కవితాసంపుటి థీమ్‌నంతా పొందుపరి చాడు. అనేక సందర్భాల్లో అనేక విషయాల్ని కవిత్వీకరించాడు. ‘ఉప్పు ద్రవిస్తుంది’ చదవండి. సమీప గతంలో జరిగిన ఒక ఉద్యమ ఘటనని వర్తమానానికి ఎలా వాడుకున్నాడో తెలుస్తుంది. సంకలనంలోని కవిత లన్నింటిని ప్రస్తావించటం వ్యాఖ్యానమౌతుంది. ఒక పల్నాటి కవి ఎలా react అయ్యాడు. ఆయా కాలాల్లో జరిగిన ఘటనలకి, అతని అవగాహనేమిటి? perception ఏమిటి? ఎక్కడ మునిగి ఎక్కడ తేలాడు? ఈ కవితా సంపుటి చెపుతుంది.

నాకయితే, ఈ కవిని యింకా పలనాడు ఆవహించాల్సినంతగా ఆవహించ లేదేమోనని. ఆ ప్రాంతపు వేదనని సాకల్యంగా దించాల్సిందని – బహుశ చరిత్ర కోణం నుంచీ, చూసి, ఒక సుదీర్ఘ కావ్య మెత్తుకుంటే ఆ ప్రాంతపు జనజీవనాన్ని, వాళ్ళ ఘర్షణల్నీ, కష్టసుఖాల్నీ, ఆశల్నీ, ఆశయాల్నీ అన్నింటినీ పరిపూర్తిగా దించాడేమో–

మోహనరావుకి యాబై ఏళ్ళు దాటినయ్‌ అనుకుంటా – కవిత్వమంటే ఏమిటో తెలుసు; జీవితం తెల్సు – దాని సంఘర్షణ, వైరుధ్యాలూ, పోరాటాలూ తెలుసు. తెలిసి యిన్నేళ్ళ నుంచి ఈ కవితలేనా – అని అన్పిస్తుంది. తను కేటాయించాల్సినంత సమయం కేటాయించటంలేదేమో – తను పూర్తిగా మగ్నం కావటంలేదేమో – ఏది తన్ను పరిపూర్తిగా లీనం కాకుండా చేస్తుంది; ఏ సాంసారిక, సామాజిక అవరోధాలు అడ్డుకుంటున్నాయి – వీటంటినీ అధిగ మించి, ఒక సమతూకం సాధించలేడా – ఒక విస్తృతినీ, ఒక intensity, ఒక ఐక్యతని సాధించలేడా అనీ నా వేదన.

ప్రపంచీకరణ విశ్వరూపాన్ని చూస్తున్నాడు, దాని వికృత రూపాన్ని చూస్తు న్నాడు. కానీ, అది వ్యక్తుల మధ్యకే కాదు వ్యక్తి లోపలికి జొరబడుతుంది. విధ్వంసం లోపల్నుంచి జరుగుతుంది. ఇది మోహనరావు గుర్తించాడు.

ఎందుకంటే విద్య తెలిసినవాడు, అవగాహన వున్నవాడు, తన బంధనాన్ని తనే తెంచేసుకుని కేంద్రస్థానంలోకి వస్తే – పిడుగురాళ్ళ నుంచి ఒక కొత్త సాహిత్య వికాసం జరగటం మొదలవుతుంది. ఆ ప్రాంతపు కవులందరూ ఎంతో కొంత త్యాగం చేయాలి. మరోచోట కొంత పొందాలంటే, కొంత త్యాగం చేయాలి. బహుశ ఆ తరుణం వచ్చిందని నేననుకుంటున్నాను. మోహనరావు గానీ, కోనూరి రవికుమార్‌ గానీ, శర్మగారు గానీ దీని గురించి ఆలోచించాలి. మీరు కేంద్రమయితే కొత్తతరం జన్మిస్తుంది. ఒక తరం గొప్పతనం అది సాధించిన విజయాలు కాదు, అది తయారుచేసిన మలితరం. మనకి వారసుల్ని మనం తయారుచేయాలి. ఆ వాతావరణం మనం ఏర్పరచాలి. ఆలోచించండి.

ఇప్పటికైనా కవిత్వ పుస్తకం తెస్తున్నందుకు మోహనరావును మనసారా అభినందిస్తున్నా. మంచో చెడో నే రాసే నాలుగు ముక్కల కోసం ఎదురు చూసినందుకు ధన్యవాదాలు.

ప్రేమతో

శివారెడ్డి


Related Posts: